super heroes

” The most perverse music I ever heard in all my life.”

Eerlijkheid boven alles, right? Ein Heldenleben werd door de critics uitgekotst. Dus vanavond praat ik over helden, heldinnen en super hero Strauss himself.

Het Concertgebouw Amsterdam
28 januari | 20.15 uur
Rachmaninoff en Strauss door het Koninkelijk Concertgebouw Orkest

Superman 2

Say what?

Susie Napper en Margaret Little van Les Voix Humaines worden wereldwijd geroemd voor hun spectaculaire arrangementen voor de viola da gamba.

Say what?

De Viola da gamba: Italiaans, letterlijk ‘been viool’. Omdat het strijkinstrument tussen de benen wordt gehouden, doet het denken aan een cello, door de fretten ook weer aan een gitaar. Het geluid lijkt een combinatie van beiden: zacht en aangenaam. Een geluid dat in de 15e en 16e eeuw door veel componisten werd gewaardeerd. De prachtigste viola da gamba muziek, aldus de gambisten van Les Voix Humaines, komt dan ook uit de die tijd.

Als het aan hen lag, zou het instrument niet zo onbekend zijn bij het grote publiek. Onder de naam Les Voix Humaines, een naam geïnspireerd door een stuk voor viola da gamba van componist Marin Marais, maken en spelen Susie Napper en Margaret Little sinds 1985 spectaculaire arrangementen voor viola da gamba. Tal van opnamen, nominaties en prijzen later is het duo een fenomeen in de barok scene.

En nu zijn ze in Nederland. In het kader van de BachDagen tekent het duo voor een uitvoering van Die Kunst der Fuge, een stuk dat Bach voor klavecimbel schreef. Een simpele melodie vormt het materiaal wat Bach op alle mogelijke manieren terug laat komen: de kunst van de fuga. Compositie technisch een ingewikkeld, virtuoos stuk, voor publiek weldadig en meeslepend.

Les Voix Humaines nodigt vaak andere muzikanten uit om mee te spelen. Dit weekend, en de rest van hun Europese tournee, zijn het Mélisandre Corriveau en Felix Deak.

The art of the fugue
27 januari Laurenskerk Rotterdam
28 januari Waalse kerk Leeuwarden
30 januari TivoliVredenburg Utrecht
31 januari Muziekgebouw aan ’t IJ Amsterdam
1 februari De kapel Eindhoven

08-Les-Voix-Humaines-580x260

<3

The perfect match: Bachs Brandenburg en het Freiburger Barockorchester.

In 2014 toerde het orkest met dit programma door Europa. Een serie live registraties en een best sellend album waren het resultaat. Waarom zijn de Brandenburg Concerten nog steeds zo populair?

Bach schreef de Brandenburg Concerten in 1721 voor markies Von Brandenburg, in de hoop voor hem te mogen werken. De toen nog jonge Bach maakte een zesdelige serie waarin elk concert weer anders klinkt. De muziek is virtuoos, intens, vrolijk en leent zich, bijna 300 jaar later, nog steeds voor eigen creativiteit en nieuwe interpretatie van de uitvoerenden.

Aan het derde concert wordt vaak gerefereerd als een voorstelling, in de letterlijke betekenis van het woord: Bach behandelde elk instrument als gelijke (in plaats van een groep solisten los te koppelen van het orkest, gebruikelijk in het concerto grosso). Het resultaat is een concert waarin elke strijker zich voorstelt alsof het solo speelt. Nikolaus Harnoncourt, Bach dirigent, noemde het ook wel een ode aan de viool: want zijn de alt, cello en bas niet grote versies van dit uitermate Italiaanse instrument?

Dat laatste is interessant. Door de Brandenburg concerten klinkt duidelijk de Zuidelijke sfeer van Italië en de Adriatische zee. Misschien maakt dat de reeks zo luchtig.

Overigens werd destijds menig muzikant nerveus van deze moeilijke muziek. Markies von Brandenburg nam Bach dan ook niet aan. Er kon zelfs geen bedankje van af.

Dat zou nu wel anders zijn. Herr Bach is nog steeds een object of affection. Bij Brava is hij deze week vaak terug te vinden: te zien, te luisteren en zelfs te winnen. Leden van de foyer maken kans op kaarten voor de Bach Academie Brugge én voor de Bach Dagen in het laatste weekend van januari.

say oui ! :

Brandenburg concert nr. 3
Dona nobis pacem
Gideon Kremer: Back to Bach

Freiburger Barockorchester

hitjes

‘Wil je een hit schrijven, zorg dan voor een zingbare melodie’, wordt ook wel in de popscene gezegd. Verdi had het goed begrepen.

Hij schreef een gigantisch oeuvre aan hitopera’s die nog steeds populair zijn en dat ondanks een moeilijke aftrap: achtereenvolgens werd hij afgewezen op het conservatorium, overleden zijn beide zoontjes en later ook zijn vrouw, allen door ziekte. Het kwam zijn werk niet ten goede en de eerste opera’s van zijn hand na deze trieste gebeurtenissen werden dan ook weggefloten.

Maar dan komt Nabucco, waarin Verdi’s gevoel voor drama en emotie al zichtbaar wordt.

Wellicht denk je bij drama en emotie aan gebroken harten, romantische liefde, een populair opera thema. In I Lombardi alla prima crociata (1843) gaat het echter om politieke gevoelens en de dramatische geschiedenis van twee broers die tot een uiterste komt als ze tegenover elkaar komen te staan tijdens een crociata: kruistocht.

Tien jaar later bereikt Verdi een ander emotioneel hoogtepunt met Rigoletto (1851), Il trovatore (1853) en La traviata (1854). Deze werken zouden hem de belangrijkste operacomponist van zijn tijd maken. Kon hij zichzelf overtreffen? Het antwoord is Aida (1871): een opera met momenten van grote intimiteit en een HD weergave van menselijke emotie. Maar ook meer dan een liefdesgeschiedenis, waarin Egyptische veldheer Radamès verliefd is op Ethopische slavin Aïda.

De productie van Aida liep vertraging op toen de eerste sopraan ziek werd. Verdi had wat tijd te doden. Zijn strijkkwartet in e-mineur (1873) was het resultaat en ook de enige kamermuziek die we van hem hebben. Wat een geluk: het wordt beschouwd als een van de beste composities uit de 19e eeuw in dit genre.

Händels Messiah. People l o v e Händels Messiah. Ik las een Engelse recensie: “The sublime, the grand, and the tender, adapted to the most elevated, majestic and moving words, conspired to transport and charm the ravished heart and ear.” Vrij vertaald: Handel gaat recht oor en hart in.

De Messiah vertelt het verhaal van Jezus – geboorte, dood en herrijzing – en wordt eigenlijk vooral geassocieerd met Kerstmis, of iets genuanceerder: de adventsperiode, een voorbereiding op een dankbare en intense beleving van Kerst.

Maar eigenlijk schreef Händel de Messiah niet als kerstcompositie. Hoe we dat weten? Om te beginnen was de eerste uitvoering van het werk op 13 april 1742: 19 dagen na Pasen. Dat is geen toevalligheid van Händels kant: had hij voor kerst geschreven, dan was de Messiah met kerst uitgevoerd.

Daarnaast gaat alleen het eerste deel over de geboorte van Jezus Christus. Het tweede en derde deel gaan over zijn dood, herrijzenis, de uitstorting van de Heilige Geest tijdens Pinksteren en vervolgens de wederopstanding van de doden: niet typisch Kerst.

Bent je Messiah fan, dan heb je wellicht ook goed naar het libretto (de tekst) gekeken. Niet alle zinnen komen letterlijk uit de Bijbel en dat is logisch: het verhaal van Jezus is er een uit het Nieuwe Testament, terwijl de meerderheid van de woorden uit de Messiah van het Oude Testament zijn.

Hoe de Messiah zich dan van Pasen naar Kerst heeft verplaats? Händel vertelt met de Messiah een verhaal waarin verlossing centraal staat, en niet zo zeer de geboorte of dood van deze verlosser.  Ik vind het dan ook sterk dat Händel niet eindigt met een lege tombe, maar dat hij het verhaal doortrekt naar de vergeving van de mensheid, de herrijzenis van alle doden: de tijdloze boodschap van verlossing voor allen.

En daarnaast: People l o v e Händels Messiah.

Zaterdag 26 december is de Messiah te zien op Brava, uitgevoerd door het terecht wereldberoemde koor van het Kings College uit Cambridge. Voor de kapel maakte artiest Miguel Chevalier een truly amazing projectie.

Check it out. Merry Christmas!

Miguel Chevalier

Miguel Chevalier for the chapel of Kings College, Cambridge, October 2015

 

geen titel

Ik weet zeker dat het geen succes is. Dat schreef Tchaikovsky over zijn vijfde symfonie.

Het werk was volgens hem ongelijkmatig, onzeker en gekunsteld en hij er werd er diep wanhopig van. Heeft het daarom geen titel? De symfonie die hij in 1885 componeerde heeft inderdaad iets verontrustends. Qua sfeer, niet qua compositie techniek. Er klinken onvervulde verlangens en angsten in prachtige melodieën en bijna hysterische climaxen. Pas in de finale wordt de tragische sfeer doorbroken, maar dat is te laat om het unheimliche gevoel van je af te schudden. Ik vind het super mooi en een beetje spooky.

Tchaikovsky zag vooral in de tweede helft van zijn leven de symfonie als dé manier om zijn gevoelens te uiten. Een relaas van emoties en gedachten en voor ons een 1-op-1 weergave van zijn psyche.

Tchaikovsky schreef er zeven. De eerste klinkt relatief kalm, de laatste klinkt ronduit eenzaam en is bovendien onvoltooid: hij stierf voor hij deze af kon maken. Zijn leven was op zijn zachtst gezegd turbulent. Tegen de tijd van zijn vijfde symfonie had hij meerdere grote liefdes verloren, zowel man als vrouw, poging tot zelfmoord gedaan en bovendien een crisis in zijn Russische identiteit. Het noodlot was overal en dus ook in zijn vijfde symfonie. Logisch dat het hem op de zenuwen werkte.

Sommigen zien zijn welbekende balletten – denk aan Doornroosje, denk aan de Notenkraker – als een soort uitvlucht naar de frivole wereld, luchtig en vrolijk, met gekke sprongen en glitter kostuum. In feite waren ze de perfecte manier om zijn neuroses te sublimeren.

Het Gelders Orkest speelt 18 en 26 december zowel het Notenkraker ballet als Symfonie nummer 5. Ik raad aan je nog even in het programma te verdiepen: met iets meer uitleg weet je beter waar je naar kunt luisteren en wat je kunt horen en dat is bij Tchaikovksy heel veel.


de symfonieën van Tchaikovsky
symfonie nr. 1 in g Winterdagdromen
symfonie nr. 2 in c Klein-Russische
symfonie nr. 3 in D Poolse
Manfred symfonie in b
symfonie nr. 4 in f Noodlot (onofficieel)
symfonie nr. 5 in e geen titel
symfonie nr. 6 in b PathétiqueSymfonie nr. 7 in Es Onvoltooid

It’s the most [..] time of the year

Mijn buurvrouw haat de kerstverlichting in de straat. Voor haar is het een teken van kou en natte sneeuw. Winter is coming. Pas moi. De klok slaat 6 december – laten we niet twee heiligen tegelijkertijd eren – en kerstmuziek gaat op repeat.

Maar er is iets wat haar lijden verzacht: de Pastorale de Noël van Charpentier, een nachtmis voor kerstavond, gebaseerd op traditionele muziek zoals een pastorale eigen is en in dit geval Franse traditionele kerstliedjes.

Ik snap haar wel. Is dit niet een van de mooiste werken door Charpentier geschreven?

Marc-Antoine Charpentier (1643-1704) was een franse barokcomponist waar we zeventig jaar geleden nog niets eens van wisten. Een componist die in de schaduw stond van Jean-Baptiste Lully, een andere franse componist. Onterecht: zijn werk is diverser dan dat van Lully en laat in elke compositie heel veel horen: sierlijke melodieën, rijke harmonieën, uiterste beheersing en intimiteit.

Charpentier was lange tijd in dienst van Maria van Guise, een hertogin die zich graag omringde met kunstenaars: dichters, schilders, componisten. De teksten voor de Pastorale kwamen dan ook van deze dichters.

Inmiddels is hij een gewaardeerd componist en zijn muziek favoriet voor kerst.

De jonge talenten van Ensemble Correspondances zijn het daar helemaal mee eens en hebben de nachtmis als pièce de resistance in hun Franse kerstprogramma geplaatst. Sébastien Daucé, artistiek leider van Correspondances: “Ik denk dat veel mensen rond Kerst vooral op zoek zijn naar een moment van bezinning. En dat is precies wat deze muziek je geeft: een intense en diepe ervaring die perfect aansluit bij de tijd van het jaar.” It’s the most pensive time of the year.

Ensemble Correspondanes is nog te zien van 16 t/m 18 december in Utrecht, Amsterdam en Almere.

Niet gemiddeld

10658932_10152471434988437_2091265823187099854_o

“Dit wordt niet het gemiddelde barok concert”, opende aanvoerder Adrián Rodríguez Van der Spoel een sessie in New York vorige maand.

Volgens mij is dat het nooit met Música Temprana.

Het klupje Peruviaanse barokmusici verkent repertoire uit de periode van de Renaissance en de Barok. Niet alleen de Latijns-Amerikaanse, zoals hun oorsprong doet vermoeden, maar ook vanuit bronnen van het toenmalige Spaanse wereldrijk. Een geschiedenisles muzikale ontwikkeling; van de eerste stappen op Nieuwe Wereldbodem tot en met de volwassenwording van eigen barok in Latijns-Amerika.

Ik kwam voor het eerst met Música Temprana (Oude Muziek) in aanraking toen een bevriende zanger de Misa Criolla onder mijn neus schoof. Dit moest ik echt luisteren. Afwisselend vrolijk, lyrisch, triest of ontroerend, maar altijd zo ontzettend ritmisch. Overigens geen barok, maar, zo ontdekte ik later, wel typerend voor dit ensemble. Een beetje van alles, zoals Adrián zelf zegt. Overigens iets dat alleen werkt als het goed wordt uitgevoerd, en laat dat nou het geval zijn. Het herkenbare barokidioom van Bach en Vivaldi gecombineerd met een vurig volkse expressie, want typisch Peruviaans, fenomenaal neergezet door het achtkoppig ensemble.

Música Temprana tourt momenteel door Nederland met een programma rondom José de Orejón y Aparicio, de eerste in Latijns-Amerika geboren musicus die in Lima als kapelmeester werd aangesteld en een vergeten 18e eeuwse meester. De componist vertegenwoordigt de Italianisering van de muziek met virtuoze uitbarstingen voor viool en zang. Zijn muziek is tegelijk typisch Peruviaans met krachtige thema’s, delicate harmonieën en energieke ritmes.

Niet het gemiddelde barokconcert.

Música Temprana speelt donderdag 3 december in Tivoli|Vredenburg. Het ensemble staat op het programma van Oude Muziek seizoen 15|16.


Credits
Música Temprana
Oude Muziek
Tivoli|Vredenburg

in the eye of the beholder

Ouf, opera als film? Het is een van de weinig aan opera gerelateerde dingen waar ik niet meteen wild enthousiast van word. Eerder sceptisch.

Opera is een genre dat veel fantasie van zijn publiek vraagt. Kijk naar een gemiddelde productie en zie hoe weinig er staat. Metalen platen als bos. Vellen bladmuziek als vogels. Een zin van tien minuten of een compleet leeg toneel, maar zangers die elkaar niet horen.

Opera in the eye of the beholder.

Dat is wezenlijk anders dan bij boeken of films, waarbij de lezer zelf alles visualiseert of waarbij alles* al gevisualiseerd is. Ik denk dat opera precies genoeg moet bieden om publiek aan het werk te krijgen. Zijn zang en spel fenomenaal, dan wordt het verhaal geloofwaardig en gaat het publiek mee in een illusie, om die vervolgens alleen maar verder uit te diepen. Zich te identificeren met wat er op toneel gebeurt.

Bij opera als film krijg je een rare mengvorm. De vraag om illusie, maar het beeld is al gegeven. Een beeld waarin mensen zingen, somewhat dansen op een plek waar jij en ik kunnen rondlopen: ongeloofwaardig.

Ik keek dus niet echt uit naar Peter Grimes on Aldeburgh Beach.

Deze filmversie van Benjamin Brittens Peter Grimes werd gemaakt in 2013, geknipt en geplakt uit drie live performances op het Britse Aldeburgh Beach, de plaats waar Britten zelf woonde en werkte. Benjamin Britten componéérde de zee: de dansende golven, de kilte in de avond en de dreiging van de ontembare, onmenselijke oppervlakte. Als beginnend regisseur kreeg ik ooit het advies mee: probeer niet te verbeelden wat de muziek al laat zien. Maar regisseur Tim Albery begreep wat deze locatie toevoegde. Hij plaatste het publiek op het strand, zodat het verhaal van Peter Grimes zich ontvouwt met op de achtergrond de steeds donker wordende zee. Alan Oke (Grimes himself) is het personage dat Britten en zijn librettist voor ogen hadden: ruwe bolster, blanke pit en met een prachtige stem (luister naar: Now the Great Bear and Pleiades). Giselle Allen als Ellen Orford zingt met grote overtuiging en maakt haar scenes met The Boy tot de mooiste van de film.

Ik keer naar een film en zag opera. It’s all in the eye of the beholder.

De Nederlandse tv-première van Peter Grimes on Aldeburgh Beach is zaterdagavond 28 november te zien op Brava

*natuurlijk nooit alles. Een van mijn favoriete filmregisseurs P.T. Anderson maakt producties zonder onzin, maar mét ruimte voor fantasie.

Brava blog - Peter Grimes - beeld2
building the set on Aldeburgh Beach

 

credo

1568969929

Credo is Latijn voor ik geloof. De meesten van ons praten geen Latijn meer, maar het woord is prima geïntegreerd in ons vocabulaire. Een leidraad voor het leven. Een motto, goal of hashtag.

Leonard Bernstein geloofde in muziek. Een van zijn graag aangehaalde citaten: “This will be our reply to violence: to make music more intensely, more beautifully, more devotedly than ever before”. Vrij vertaald: onze reactie op geweld is meer, betere en mooiere kunst.

Johann Sebastian Bach geloofde in God en in muziek. Uit zijn briefbiografie: “Mit aller Musik soll Gott geehrt und die Menschen erfreut werden”. Mooi vertaald: de diepste reden van ieder muziekstuk zou niets anders moeten zijn dan de glorie van God en de lafenis van de geest.

Voor beiden gold kunst als credo.

In 1961 schreef Bernstein de musical West Side Story. Met Mambo wilde hij de Cubaanse joi de vivre (en waanzinnig ingewikkelde ritmes) vastleggen. Het Venezolaanse jeugdorkest Simón Bolívar maakte er onder leiding van dirigent Gustavo Dudamel opnieuw een publieksfavoriet van. Levensvreugde spat er inderdaad van af.

In 1733 begon Bach aan zijn Hohe Messe, vijftien jaar later was hij pas af: een mis in b klein, alle vijf delen in klank anders, het geheel te lang voor een casual kerkdienst en tijdens Bachs leven nooit volledig uitgevoerd. Misschien was dat zijn doel ook niet, maar zag hij het eerder als een samenvatting van zijn levenswerk. Het laatste deel is het Agnus Dei. Zaterdag klinkt daaruit het Dona nobis pacem.

Dona nobis pacem is Latijn voor geef ons de vrede. De meesten van ons praten geen Latijn meer, maar het zou prima zijn als pacem / vrede / paix / Frieden / سلام / [..] integreerde in ons vocabulaire. Een motto, goal of hashtag. Een credo. Met kunst als goede tweede.